Boekvoorstelling The Mulitplicity of Scripture. The making of the Antwerp Polyglot Bible. door dr. Theodor Dunkelgrün, PIM Pontifical Institute of Medieval Studies, Brepols, Toronto, Turnhout, 2025. xxvi + 554 p.
Antwerpen, Museum Plantin Moretus donderdag 23 oktober 2027
Terwijl een aangekondigde storm Benjamin buiten woedde was de bijeenkomst in de grote zaal van het Museum Plantin-Moretus op de Vrijdagmarkt in Antwerpen een warme bijeenkomst. Niet alleen door het feit dat het prachtige stadspaleis alle aanwezigen (het maximale volume van de zaal was immers bereikt) een goede beschutting bood, maar ook door de gloed van de passie die elk van de sprekers uitstraalde.
Na een korte introductie door Zanna van Loon, conservator oude drukken en handschriften van het MPM, Patrick Goossens, voorzitter van onze vriendenvereniging en Dr. Vivian Liska, directeur van het Instituut voor Joodse Studies van de Universiteit van Antwerpen, kwam Theodoor Dunkelgrün zelf aan het woord.
Het is verbazend te leren dat over een van de, zo niet de belangrijkste uitgave van Christoffel Plantin tot heden nog geen grondig onderzoek was verschenen. Nu is dat dus wel gebeurd.
Het boek behandelt niet alleen de ontstaansgeschiedenis van de Biblia Regia of Polyglotbijbel, maar ook the making of, met de tegenstand die de publicatie ondervond en een grondige behandeling van de tekst zelf. Nadruk werd ook gelegd op de rol van een van de dochters van Plantin die dagelijks de proefdrukken naar Arias Montanus, de gezant van Philips II, aanleverde en moest voorlezen ter correctie.
We kunnen het niet beter samenvatten dan de wervende tekst van de uitnodiging voor de boekpresentatie: “Theodor Dunkelgrün, docent joodse geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen, schreef de eerste grote studie naar de ontstaansgeschiedenis van hét meesterwerk van de meesterdrukker Christoffel Plantijn: de Antwerpse Polyglotbijbel (1568-1573).
Op basis van jaren onderzoek in het Museum Plantin-Moretus en in archieven en bibliotheken van Rome naar Leiden, van Madrid naar Stockholm, en van Jeruzalem naar Mexico-Stad, vertelt Dunkelgrün het onwaarschijnlijke verhaal van de droom van Plantijn, hoe het Hebreeuwse boek een sleutelrol speelde bij de oprichting van zijn compagnie, hoe een bijbel voor de machtigste katholieke vorst in een tijdperk van inquisitie, boekverbrandingen en de Contrareformatie toch gestoeld kon worden op joodse teksttradities, en hoe een duizelingwekkend geleerde kring mannen — en een vrouw — in tijden van religieuze oorlog samen bouwden aan deze “ware Bijbelkathedraal”.
Na de presentatie van de auteur, die op een warme wijze zijn liefde voor de stad en het huis waarin we ons bevonden met verve verhaalde, kwamen nog drie andere sprekers aan bod die op boeiende wijze andere aspecten van de wereld rond de Polyglotbijbel behandelden.
Maxime Maleux van de KUL die publiceerde over de geschiedenis van het drietalencollege te Leuven schetste de geschiedenis van dat instituut en het belang ervan voor de studie van het Latijn, Grieks en Hebreeuws. Dat waren de drie Heilige talen, die uiteraard een prominente rol spelen in de polyglotbijbel.
Hij werd gevolgd door Piet van Boxel, een oude vriend van de auteur die een belangrijke rol speelde in zijn vroegere academische carrière. Zonder hem zou het boek er niet zijn geweest. Piet van Boxel is de wereldspecialist in katholieke Hebraïstiek uit de zestiende eeuw en de censuur dienaangaande. De Mulitplicity of Scripture besteed daar immers ook heel veel aandacht aan. Hij is auteur van Jewish Books in Christian Hands. Hij onderhield het publiek onder meer over de rol van Bellarminus en de rol die hij speelde in het spanningsveld van de tekstvergelijkende publicaties. Hij legde de nadruk over het belang dat de Biblia Regia daarin speelde
De volgende toespraak werd gegeven door Aaron Kachuck. Hij is momenteel werkzaam in de UC Louvain, en zijn Engelstalige toespraak begon met het verhaal hoe ze elkaar ontmoet hadden op de trappen van de bibliotheek in Cambridge. Zoals bleek uit de toespraak werden vele boekhistorici geïnspireerd door Anthony Grafton in zijn baanbrekende boekbespreking van Eisensteins The printing press as an agent of change uit 1979. Hij nodigde onderzoekers immers uit om in culturele geschiedenis ook te kijken naar de activiteit die plaatsvond in de drukkerijen zelf, met hun inkt, hun papier, rekeningen en de intellectuele activiteiten die plaatsvonden aldaar. Intellectuele geschiedenis is niet enkel de geschiedenis van boeken, maar ook van het ‘maken’ van boeken. En daar gaat The Mulitplicity of Scripture ook over. Dit dankzij het uitzonderlijke goedbewaarde archief van het MPM, dat dan ook waardig werd bevonden om een UNESCO-erkenning te krijgen. Iets waar in de introductie van Zanna van Loon ook al op werd gewezen.
Na deze uiteenzetting werd aan het publiek de kans geboden om vragen te stellen.
Het geheel werd vervolgens afgerond met een copieuze receptie georganiseerd door het restaurant Hoffy’s.
Het geheel werd afgesloten rond 21.00 uur waarna vrijwilligers nog snel de tafels opruimden zodat het museum weer klaar stond om de volgende ochtend weer nieuwe bezoekers te kunnen ontvangen. Op de eerste verdieping kunnen ze nog steeds alle delen van de Biblia Regia bewonderen, maar kunnen ze zich vanaf nu ook verdiepen in de ontstaansgeschiedenis en deze monumentale publicatie.
Ten minste als ze het boek The Multiplicity of Scripture lezen.
De aanwezigen op de presentatie kregen de kans om het boek aan grote reductie aan te kopen.
Patrick Goossens